ในความมืดของคืนหนึ่งแถบชานเมืองโอไฮโอ แสงไฟสีขาวเย็นเยียบสาดออกมาจากอาคารทรงกล่องขนาดมหึมาที่ไม่มีหน้าต่าง เสียงพัดลมระบายความร้อนหมุนครืนคล้ายเสียงเครื่องบินไอพ่นที่ไม่เคยหยุดพัก ท่อน้ำหล่อเย็นขนาดใหญ่ทอดยาวเข้าไปในอาคาร ส่วนสายไฟฟ้าแรงสูงวิ่งเข้าออกราวกับเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงหัวใจดวงใหม่ของเศรษฐกิจดิจิทัล

นี่คือ “ศูนย์ข้อมูล” หรือ data center สถานที่ซึ่งเมื่อสองสามปีก่อนถูกมองว่าเป็นของขวัญทางเศรษฐกิจ แต่วันนี้กลับกลายเป็นเป้าประท้วงของคนในชุมชนที่มันตั้งอยู่

บทที่หนึ่ง

ตัวเลขที่ไม่ลงตัว

ลองจินตนาการว่าคุณต้องสร้างโรงงานขนาดยักษ์ที่กินไฟเท่ากับเมืองทั้งเมือง โดยไม่รู้แน่ชัดว่าจะขายผลผลิตออกไปได้เท่าไรในอนาคต นั่นคือสถานการณ์ที่บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ของโลกกำลังเผชิญอยู่ตอนนี้

ตัวเลขการลงทุนด้านศูนย์ข้อมูลของบริษัทเทคโนโลยีรายใหญ่ที่เรียกกันว่า “ไฮเปอร์สเกลเลอร์” (hyperscaler) พุ่งขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จากราวหลักแสนล้านดอลลาร์สหรัฐเมื่อไม่กี่ปีก่อน มาสู่ระดับที่คาดว่าจะแตะหลักล้านล้านดอลลาร์ภายในปี 2027

งบลงทุนของยักษ์ใหญ่สี่รายในปีเดียว

  • Alphabet (Google) — กว่า 185,000 ล้านดอลลาร์
  • Amazon — ราว 200,000 ล้านดอลลาร์
  • Microsoft — ราว 190,000 ล้านดอลลาร์
  • Meta — ราว 125,000–145,000 ล้านดอลลาร์

เมื่อรวมกันทั้งสี่บริษัทแล้ว ตัวเลขในปีเดียวพุ่งใกล้แตะ 700,000–725,000 ล้านดอลลาร์ ซึ่งเพิ่มขึ้นเกือบสองเท่าตัวจากปีก่อนหน้า และปีก่อนหน้านั้นก็เพิ่มขึ้นเกือบสองเท่าเช่นกัน อัตราการเติบโตแบบทบต้นเช่นนี้ต่อเนื่องมาหลายปีติดต่อกันจนน่าตกใจ

คำถามที่ตามมาคือ เม็ดเงินมหาศาลขนาดนี้จะคืนทุนได้อย่างไร นี่คือจุดที่ปีเตอร์ เบเรซิน (Peter Berezin) หัวหน้านักเศรษฐศาสตร์แห่งบริษัทวิจัย BCA Research เข้ามามีบทบาท

เขาคำนวณว่า หากต้องการให้ผลตอบแทนจากเงินลงทุนก้อนนี้สมเหตุสมผลในทางธุรกิจ อุตสาหกรรม AI ทั้งระบบอาจต้องสร้างรายได้ให้ได้สูงถึงปีละ 10 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งเป็นตัวเลขที่ใหญ่โตจนแทบไม่มีบรรทัดฐานในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจให้เทียบเคียง

ฝั่งของคาลัม วิลเลียมส์ (Calum Williams) นักเศรษฐศาสตร์จากนิตยสาร The Economist ใช้สมมติฐานที่ระมัดระวังกว่า ทั้งในแง่ผลตอบแทนต่อเงินทุนที่คาดหวัง (ROCE) และอัตรากำไรที่ตั้งไว้สูงขึ้น แต่ถึงกระนั้นตัวเลขที่คำนวณได้ก็ยังอยู่ที่ราว 2.5 ล้านล้านดอลลาร์ต่อปี ซึ่งแม้จะน้อยกว่าตัวเลขของเบเรซินถึงสี่เท่า แต่ก็ยังห่างไกลจากความเป็นจริงในปัจจุบันอย่างมาก เพราะรายได้จริงจากธุรกิจ AI ในวันนี้อยู่เพียงหลักหลายหมื่นล้านดอลลาร์ หรืออย่างมากก็หลักแสนล้านดอลลาร์เท่านั้นหากมองในแง่ดีที่สุด

ถ้าเปรียบรายได้ปัจจุบันของอุตสาหกรรม AI เป็นน้ำหนึ่งแก้ว เงินลงทุนที่ต้องการผลตอบแทนคืนก็เปรียบเสมือนสระว่ายน้ำขนาดโอลิมปิก

ช่องว่างระหว่างสองตัวเลขนี้ใหญ่โตจนนักวิเคราะห์หลายสำนักเริ่มเปรียบเทียบสถานการณ์นี้กับฟองสบู่โทรคมนาคมช่วงปลายทศวรรษ 1990 ทว่ามีความต่างที่สำคัญอยู่หนึ่งข้อ นั่นคือชิปประมวลผลกราฟิก (GPU) ที่เป็นหัวใจของศูนย์ข้อมูล AI มีอายุการใช้งานเพียง 1–3 ปีก่อนจะล้าสมัย ต่างจากสายไฟเบอร์ออปติกในยุคดอทคอมที่ใช้งานได้นานนับสิบปี นั่นหมายความว่าหากความต้องการใช้งานไม่เติบโตทันการลงทุน มูลค่าของสินทรัพย์เหล่านี้อาจสลายไปเร็วกว่าฟองสบู่ครั้งก่อนมาก

สัญญาณเตือนที่ชัดเจนอีกอย่างคือกระแสเงินสดของบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่เริ่มถูกกัดกินโดยรายจ่ายลงทุน ในไตรมาสหนึ่งของปีนี้ Google รายงานว่ากระแสเงินสดอิสระ (free cash flow) ติดลบเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์บริษัท ซึ่งเป็นสัญญาณว่าบริษัทกำลังเผาเงินสดเร็วกว่าที่หามาได้ และต้องหันไปพึ่งพาการกู้ยืมและการออกหุ้นกู้มากขึ้นเรื่อย ๆ เพื่อรักษาจังหวะการก่อสร้างศูนย์ข้อมูลให้ทันความต้องการที่คาดการณ์ไว้

บทที่สอง

จากวีรบุรุษสู่ผู้ร้ายในสายตาประชาชน

ถ้าปัญหาเรื่องตัวเลขเงินเป็นแค่เกมของนักลงทุนในตลาดหุ้น เรื่องนี้อาจเป็นเพียงข่าวเศรษฐกิจธรรมดา แต่สิ่งที่ทำให้สถานการณ์ซับซ้อนขึ้นไปอีกชั้นคือ ประชาชนคนธรรมดาในชุมชนต่าง ๆ ทั่วสหรัฐฯ กำลังลุกขึ้นมาต่อต้านศูนย์ข้อมูลเหล่านี้อย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน

ผลสำรวจของ Gallup เมื่อต้นปีนี้พบว่าชาวอเมริกันราวเจ็ดในสิบคนไม่ต้องการให้มีการสร้างศูนย์ข้อมูลในพื้นที่ของตนเอง ขณะที่ผลสำรวจของ Reuters/Ipsos พบตัวเลขใกล้เคียงกันคือราวร้อยละ 57 ของผู้ตอบแบบสอบถามคัดค้าน 

ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ เมื่อเทียบกับสิ่งปลูกสร้างด้านพลังงานประเภทอื่น ไม่ว่าจะเป็นโรงไฟฟ้าก๊าซ กังหันลม หรือแม้แต่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ซึ่งมักถูกมองว่าน่ากลัวที่สุดในสายตาชุมชน กลับพบว่าศูนย์ข้อมูล AI ไม่เป็นที่ยอมรับยิ่งกว่าเสียอีก

รากเหง้าของความไม่พอใจ

ความไม่พอใจนี้ไม่ได้ผูกติดกับอุดมการณ์ทางการเมืองฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เกิดจากปัญหาที่จับต้องได้ในชีวิตประจำวัน

  • ค่าไฟฟ้าที่พุ่งสูงขึ้นเพราะศูนย์ข้อมูลดูดพลังงานมหาศาลจากโครงข่ายไฟฟ้าท้องถิ่น
  • การแย่งใช้น้ำสำหรับระบบหล่อเย็น
  • เสียงรบกวนตลอดยี่สิบสี่ชั่วโมงจากพัดลมระบายความร้อนขนาดยักษ์
  • การเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ของชุมชนจากพื้นที่เกษตรกรรมให้กลายเป็นอาคารอุตสาหกรรมไร้หน้าต่าง
  • ข้อครหาเรื่องสิทธิพิเศษทางภาษีที่บริษัทเทคโนโลยีได้รับ ทั้งที่สร้างงานให้คนในพื้นที่ได้ไม่มากนัก

ผลกระทบทางการเมืองเริ่มปรากฏให้เห็นเป็นรูปธรรมแล้ว ในรัฐยูทาห์ ประธานวุฒิสภาแห่งรัฐซึ่งเป็นหนึ่งในนักการเมืองรีพับลิกันทรงอิทธิพลที่สุดของรัฐ พ่ายแพ้การเลือกตั้งขั้นต้นหลังจากสนับสนุนโครงการศูนย์ข้อมูลขนาดใหญ่ใกล้ทะเลสาบเกรตซอลต์เลก

ในรัฐโอไฮโอ การแข่งขันชิงที่นั่งวุฒิสมาชิกสหรัฐฯ กลายเป็นสมรภูมิที่ผู้สมัครฝ่ายค้านใช้ประเด็นศูนย์ข้อมูลโจมตีคู่แข่งอย่างหนักหน่วง ผ่านโฆษณาที่ตอกย้ำภาพลักษณ์ของฝ่ายตรงข้ามว่าเป็น “นายหน้าของศูนย์ข้อมูล” ในรัฐ

ส่วนในรัฐเพนซิลเวเนีย ผู้ว่าการรัฐที่เคยสนับสนุนอุตสาหกรรมนี้อย่างเต็มที่ ต้องออกคำสั่งบริหารกำหนดมาตรฐานเข้มงวดสำหรับการพัฒนาศูนย์ข้อมูลใหม่ พร้อมวิพากษ์วิจารณ์ผู้พัฒนาโครงการว่าพยายามข่มขู่เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นให้ยอมทำตาม

แม้แต่ในระดับท้องถิ่นที่สุด เมืองมอนเทอเรย์พาร์คในรัฐแคลิฟอร์เนียก็กลายเป็นเมืองแรกของประเทศที่ผ่านมาตรการห้ามสร้างศูนย์ข้อมูลอย่างถาวรผ่านการลงประชามติ ด้วยคะแนนเสียงสนับสนุนสูงถึงกว่าร้อยละ 86 หลังชาวบ้านรวมตัวคัดค้านโครงการขนาดใหญ่ในพื้นที่ของตน

ขณะเดียวกันคณะกรรมการพรรครีพับลิกันระดับชาติที่ดูแลการเลือกตั้งวุฒิสภา ก็ส่งบันทึกเตือนภายในว่าศูนย์ข้อมูลได้กลายเป็น “ประเด็นแฝง” ที่อาจพลิกผลการเลือกตั้งกลางเทอมทั่วประเทศ

ไม่เคยเห็นสถานการณ์ที่กลุ่มอนุรักษนิยมสุดโต่งมีจุดยืนใกล้เคียงกับกลุ่มเสรีนิยมสุดโต่งมากเท่านี้มาก่อน

สิ่งที่ทำให้ปรากฏการณ์นี้แปลกไปจากความขัดแย้งทางการเมืองทั่วไปคือ มันข้ามเส้นแบ่งพรรคการเมืองอย่างที่แทบไม่เคยเห็นมาก่อน แม้แต่ผู้ว่าการรัฐเท็กซัสซึ่งเคยเปิดแขนต้อนรับอุตสาหกรรมนี้อย่างเต็มที่ ก็ยังต้องออกมาตั้งเงื่อนไขว่า ศูนย์ข้อมูลต้องไม่แย่งน้ำและไฟฟ้าที่ชุมชนต้องการ และต้องไม่ทำให้ค่าไฟฟ้าสูงขึ้น

จุดบรรจบ

เมื่อสองเรื่องมาบรรจบกัน

แกรี มาร์คัส มองว่าปรากฏการณ์ทั้งสองด้านนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นภาพสะท้อนของอุตสาหกรรมเดียวกันที่กำลังเผชิญวิกฤตศรัทธาในหลายมิติพร้อมกัน เขาตั้งข้อสังเกตอย่างเสียดสีว่า แทบไม่มีอุตสาหกรรมใดในประวัติศาสตร์ที่ทำลายโอกาสของตัวเองได้รวดเร็วเท่านี้ จากความโลภ ความประมาท และความหยิ่งผยองที่ผสมปนเปกัน

บริษัทที่เคยได้รับการยกย่องว่าเป็นวีรบุรุษแห่งนวัตกรรมเมื่อปี 2023 กลับกลายเป็นภาพลักษณ์ของผู้ร้ายในสายตาสาธารณชนเมื่อปี 2026

ที่ผ่านมา นักวิเคราะห์หลายคนเคยมองว่าหากฟองสบู่การลงทุน AI แตกจริง บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่เหล่านี้อาจยังพอมีทางออก เพราะมีขนาดใหญ่และมีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์มากพอที่รัฐบาลอาจต้องเข้ามาช่วยเหลือในลักษณะเดียวกับที่เคยเกิดขึ้นกับสถาบันการเงินในวิกฤตปี 2008

แต่เมื่อกระแสต่อต้านจากประชาชนรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ จนกลายเป็นพิษทางการเมือง คำถามที่ตามมาคือ หากวันหนึ่งเศรษฐกิจของศูนย์ข้อมูลพังทลายลงจริง จะยังมีความชอบธรรมทางการเมืองมากพอให้รัฐบาลยื่นมือเข้าช่วยเหลืออีกหรือไม่ ในเมื่อแม้แต่ฐานเสียงดั้งเดิมของพรรครัฐบาลเองก็เริ่มมองอุตสาหกรรมนี้ด้วยความหวาดระแวง

บทสรุป

บทเรียนของการเติบโตที่เร็วเกินยั่งยืน

เรื่องราวของศูนย์ข้อมูล AI ในปี 2026 คือบทเรียนคลาสสิกของการเติบโตที่เร็วเกินกว่าจะยั่งยืน เมื่อเม็ดเงินลงทุนหลักล้านล้านดอลลาร์วิ่งแซงหน้าความสามารถในการสร้างรายได้จริงไปไกลมาก ขณะเดียวกันโครงสร้างพื้นฐานทางกายภาพที่จำเป็นต่อการขับเคลื่อนปัญญาประดิษฐ์ก็กำลังกัดกร่อนความไว้วางใจของประชาชนในระดับรากหญ้า

สองแรงกดดันนี้ ทั้งจากตลาดทุนและจากคูหาเลือกตั้ง กำลังบีบให้อุตสาหกรรมที่เคยดูเหมือนไร้เพดานต้องเผชิญกับความเป็นจริงที่ปฏิเสธไม่ได้อีกต่อไป